Informator uniwersytecki
numer 035
marzec 2025
★
19
Który ze wskaźników: cytowania czy indeks Hirscha są bardziej obiektywne w ocenie dorobku naukowego?
Przy ocenie dorobku naukowego i aktywności publikacyjnej danego autora, jednostki, wydziału, czy też całej instytucji stosuje się różne wskaźniki bibliometryczne. Większość z nich opiera się na liczbie opublikowanych prac i liczbie cytowań publikacji. W niniejszym opracowaniu omówiono dwa spośród wielu wskaźników: cytowania i indeks Hirscha.
Od momentu, kiedy czasopismo naukowe stało się najważniejszym narzędziem komunikacji w świecie nauki (zwłaszcza w naukach ścisłych), cytowanie pełni rolę środka komunikacji naukowej. Przywołując inne publikacje „autor nie tylko wiąże swoją publikację z podobnymi na ten temat, ale w sposób naturalny włącza się w obieg nauki. Staje się odbiorcą i nadawcą komunikacji, a kolejne pozycje bibliograficzne tworzą z pracami cytującymi je swoistą siatkę powiązań”(1). Przyjmuje się, że pozamerytorycznym miernikiem wartości publikacji jest liczba jej cytowań, w myśl zasady: im więcej cytowań, tym praca więcej wnosi do nauki, i odwrotnie: prace niecytowane nie mają wpływu na naukę. W oparciu o naukowe źródła cytowań, jakimi są bazy Web of Science czy Scopus, możemy obliczyć zarówno liczbę cytowań pojedynczej pracy, całego dorobku autora, dorobku publikacyjnego jednostki, prac opublikowanych w danym czasopiśmie itd.
Poniższe zrzuty z baz Web of Science i Scopus pokazują cytowania znaczącej publikacji Jorge E. Hirscha (3), w której zaproponował wskaźnik, nazwany finalnie od jego nazwiska, czyli tzw. h-index (Indeks Hirscha). Liczba cytowań wspomnianej publikacji dynamicznie wzrasta, począwszy od daty publikacji do chwili obecnej.
Od momentu, kiedy czasopismo naukowe stało się najważniejszym narzędziem komunikacji w świecie nauki (zwłaszcza w naukach ścisłych), cytowanie pełni rolę środka komunikacji naukowej. Przywołując inne publikacje „autor nie tylko wiąże swoją publikację z podobnymi na ten temat, ale w sposób naturalny włącza się w obieg nauki. Staje się odbiorcą i nadawcą komunikacji, a kolejne pozycje bibliograficzne tworzą z pracami cytującymi je swoistą siatkę powiązań”(1). Przyjmuje się, że pozamerytorycznym miernikiem wartości publikacji jest liczba jej cytowań, w myśl zasady: im więcej cytowań, tym praca więcej wnosi do nauki, i odwrotnie: prace niecytowane nie mają wpływu na naukę. W oparciu o naukowe źródła cytowań, jakimi są bazy Web of Science czy Scopus, możemy obliczyć zarówno liczbę cytowań pojedynczej pracy, całego dorobku autora, dorobku publikacyjnego jednostki, prac opublikowanych w danym czasopiśmie itd.
Poniższe zrzuty z baz Web of Science i Scopus pokazują cytowania znaczącej publikacji Jorge E. Hirscha (3), w której zaproponował wskaźnik, nazwany finalnie od jego nazwiska, czyli tzw. h-index (Indeks Hirscha). Liczba cytowań wspomnianej publikacji dynamicznie wzrasta, począwszy od daty publikacji do chwili obecnej.
Zliczanie cytowań, choć bardzo proste do sprawdzenia/wyliczenia, posiada jednak wiele ograniczeń. Nie wszystkie cytowania w danej publikacji mają tę samą wartość. Nie każda praca, na którą powołuje się autor jest jednakowo ważna.
Liczba cytowań zależy także od dziedziny wiedzy. Wskaźnik ten będzie inny dla nauk medycznych, nauk matematycznych, czy też humanistycznych. Przeciętna publikacja z dziedziny medycyny powołuje się na większą liczbę źródeł, niż praca z matematyki. Odnosi się także częściej do prac opublikowanych ostatnio, niż np. prace z nauk ścisłych. Prestiż czasopisma, a co za tym idzie wysoki wskaźnik Impact Factor, także niekoniecznie wpłynie na wysoką cytowalność konkretnej publikacji. Może się również zdarzyć tak, że wartościowa publikacja zostanie odkryta, doceniona i cytowana po wielu latach od momentu jej opublikowania. Warto pamiętać, że wysoką liczbę cytowań mogą także uzyskać prace, w których zastosowano błędną metodologię lub wyciągnięto niewłaściwe wnioski, co będą wykazywać kolejne prace cytujące. Mamy wtedy do czynienia z tzw. negatywnym cytowaniem.
Kolejnym, powszechnie stosowanym w ocenie bibliometrycznej parametrem, opartym m.in. na liczbie cytowań jest wspomniany już Indeks Hirscha (wskaźnik Hirscha, wskaźnik H, indeks H, H-index). Zgodnie z definicją zaproponowaną przez twórcę, Jorge E. Hirscha: Indeks h danego autora wynosi h jeśli h z jego N prac ma co najmniej h cytowań każda, a pozostałe (N-h) prac mają mniej cytowań lub tyle samo, co h. W tym przypadku na wartość wskaźnika wpływa więc zarówno liczba prac opublikowanych przez danego autora, jak również liczba cytowań tych publikacji.
Zobaczmy na przykładzie, jak zinterpretować wartość tego wskaźnika dla dorobku danego autora.
Jeśli h-indeks równy jest 10 oznacza to, że naukowiec ma w swoim dorobku 10 publikacji, z których każda była cytowana co najmniej 10 razy. Jeśli kolejna 11. cytowana praca z dorobku ma 9 cytowań, nie wlicza się jej do wskaźnika, ponieważ nie zostałby wówczas spełniony warunek, że w dorobku znajduje się 11 prac cytowanych 11 lub więcej razy.
Jak w praktyce sprawdzić h-indeks dla swojego dorobku? Należy uszeregować analizowane publikacje w kolejności od największej do najmniejszej liczby cytowań, a następnie znaleźć liczbę porządkową tak uszeregowanych publikacji, która jest równa lub większa liczbie cytowań danej pozycji.
Poniżej zamieszczono zrzut z bazy Web of Science z listą publikacji J.M. Kowalskiego.
Liczba cytowań zależy także od dziedziny wiedzy. Wskaźnik ten będzie inny dla nauk medycznych, nauk matematycznych, czy też humanistycznych. Przeciętna publikacja z dziedziny medycyny powołuje się na większą liczbę źródeł, niż praca z matematyki. Odnosi się także częściej do prac opublikowanych ostatnio, niż np. prace z nauk ścisłych. Prestiż czasopisma, a co za tym idzie wysoki wskaźnik Impact Factor, także niekoniecznie wpłynie na wysoką cytowalność konkretnej publikacji. Może się również zdarzyć tak, że wartościowa publikacja zostanie odkryta, doceniona i cytowana po wielu latach od momentu jej opublikowania. Warto pamiętać, że wysoką liczbę cytowań mogą także uzyskać prace, w których zastosowano błędną metodologię lub wyciągnięto niewłaściwe wnioski, co będą wykazywać kolejne prace cytujące. Mamy wtedy do czynienia z tzw. negatywnym cytowaniem.
Kolejnym, powszechnie stosowanym w ocenie bibliometrycznej parametrem, opartym m.in. na liczbie cytowań jest wspomniany już Indeks Hirscha (wskaźnik Hirscha, wskaźnik H, indeks H, H-index). Zgodnie z definicją zaproponowaną przez twórcę, Jorge E. Hirscha: Indeks h danego autora wynosi h jeśli h z jego N prac ma co najmniej h cytowań każda, a pozostałe (N-h) prac mają mniej cytowań lub tyle samo, co h. W tym przypadku na wartość wskaźnika wpływa więc zarówno liczba prac opublikowanych przez danego autora, jak również liczba cytowań tych publikacji.
Zobaczmy na przykładzie, jak zinterpretować wartość tego wskaźnika dla dorobku danego autora.
Jeśli h-indeks równy jest 10 oznacza to, że naukowiec ma w swoim dorobku 10 publikacji, z których każda była cytowana co najmniej 10 razy. Jeśli kolejna 11. cytowana praca z dorobku ma 9 cytowań, nie wlicza się jej do wskaźnika, ponieważ nie zostałby wówczas spełniony warunek, że w dorobku znajduje się 11 prac cytowanych 11 lub więcej razy.
Jak w praktyce sprawdzić h-indeks dla swojego dorobku? Należy uszeregować analizowane publikacje w kolejności od największej do najmniejszej liczby cytowań, a następnie znaleźć liczbę porządkową tak uszeregowanych publikacji, która jest równa lub większa liczbie cytowań danej pozycji.
Poniżej zamieszczono zrzut z bazy Web of Science z listą publikacji J.M. Kowalskiego.
Prace zostały automatycznie uszeregowane malejąco od największej liczby cytowań. W podanym przykładzie indeks Hirscha określa publikacja z liczbą porządkową 4. Tyle wynosi wartość tego współczynnika. Oznacza to, że 4 prace spośród wszystkich publikacji autora są cytowane 4 lub więcej razy. Jeśli publikacja z liczbą porządkową 5 zyska przynajmniej trzy kolejne cytowania, wówczas Indeks H autora wyniesie 5. Jak widzimy łączna liczba cytowań, która wynosi 521 nie ma wpływu na wartość h-indeksu. Podobnie najwyżej cytowana, pierwsza na liście praca (blisko 500 cytowań) nie podnosi wartości tego wskaźnika.
Zatem w obliczaniu H Index bierzemy pod uwagę zarówno liczbę, jak i jakość publikacji mierzoną liczbą ich cytowań.
Uwzględnienie obu tych parametrów łącznie sprawia, że niską wartość wskaźnika uzyskają zarówno naukowcy z dużą liczbą rzadko cytowanych publikacji, jak również ci, których dorobek jest znacznie mniejszy, ale częściej cytowany.
Zobaczmy na przykładzie:
Jeśli naukowiec ma w swoim dorobku wybitną pracę, cytowaną np. 5 tys. razy, a pozostałe nie mają cytowań lub są cytowane 1 raz, jego h-index wyniesie niestety 1. Podobnie, jeśli w dorobku innego autora mamy np. 100 prac cytowanych po jeden raz każda, jego h-indeks także wyniesie 1.
Indeks h, podobnie jak wskaźnik cytowań jest ściśle skorelowany z dziedziną nauki, ze względu na różnice w liczbie cytowań publikacji w danej dyscyplinie. Nie jest zatem wskazane porównywanie indeksu Hirscha np. kulturoznawcy i matematyka.
Jak zatem osiągnąć wysoki współczynnik H? Należy regularnie, w długiej perspektywie czasu publikować prace na wysokim poziomie.
Oba omówione wskaźniki, a więc zarówno całkowita liczba cytowań, jak i H-indeks są bardzo proste do obliczenia, choć nie pozbawione wad. Podejmuje się zatem próby modyfikacji wskaźników, aby zminimalizować ich wady i ograniczenia.
Jedną z propozycji jest np. wskazanie do oceny prac wybitnych badacza, które były cytowane więcej razy niż przyjęta umowna granica, różna oczywiście dla poszczególnych dziedzin, z kolei Google Scholar prezentuje wskaźnik i10-index – określający liczbę publikacji, które uzyskały co najmniej 10 cytowań.
Richart R. Ernst, laureat Nagrody Nobla z chemii w 1991 roku napisał: ”Osobistym życzeniem autora pozostaje wysłanie całej bibliometrii i wszystkich jej pilnych służących do najciemniejszej w całym wszechświecie, wszystko pochłaniającej czarnej dziury, aby na zawsze uwolnić środowisko naukowe od tej zarazy. Jest przecież bardzo prosta alternatywa: zacznijmy czytać artykuły, zamiast oceniać je na podstawie cytowań”(4). Z pewnością wielu badaczy podpisałoby się obiema rękami pod pierwszą częścią tej tezy. Zważywszy jednak na ogromny przyrost publikacji na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, możliwe jest jedynie zapoznanie się z niewielkim procentem prac na interesujący nas temat. A w wyborze tych najistotniejszych pomagają nam m.in. wyżej omówione wskaźniki.
Podobnie przy okresowej ewaluacji jednostek naukowych ocena ekspercka wszystkich publikacji nie jest możliwa. Niezbędne staje się wówczas uwzględnienie innych kryteriów oceny, m.in. wskaźników opartych na cytowaniach.
Jeśli korzystamy ze wskaźników należy też przyjąć zasadę, że w obiektywnej ocenie aktywności publikacyjnej autora, czy też jednostki niezbędne jest uwzględnienie łącznie kilku parametrów oceny bibliometrycznej.
Tekst: Iwona Adach / Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Lublinie
Grafika: Microsoft Copilot. Naukowiec. Wykresy słupkowe. Indeks Hirsha. Wygenerowane 18 lutego 2025 14:02.
Zatem w obliczaniu H Index bierzemy pod uwagę zarówno liczbę, jak i jakość publikacji mierzoną liczbą ich cytowań.
Uwzględnienie obu tych parametrów łącznie sprawia, że niską wartość wskaźnika uzyskają zarówno naukowcy z dużą liczbą rzadko cytowanych publikacji, jak również ci, których dorobek jest znacznie mniejszy, ale częściej cytowany.
Zobaczmy na przykładzie:
Jeśli naukowiec ma w swoim dorobku wybitną pracę, cytowaną np. 5 tys. razy, a pozostałe nie mają cytowań lub są cytowane 1 raz, jego h-index wyniesie niestety 1. Podobnie, jeśli w dorobku innego autora mamy np. 100 prac cytowanych po jeden raz każda, jego h-indeks także wyniesie 1.
Indeks h, podobnie jak wskaźnik cytowań jest ściśle skorelowany z dziedziną nauki, ze względu na różnice w liczbie cytowań publikacji w danej dyscyplinie. Nie jest zatem wskazane porównywanie indeksu Hirscha np. kulturoznawcy i matematyka.
Jak zatem osiągnąć wysoki współczynnik H? Należy regularnie, w długiej perspektywie czasu publikować prace na wysokim poziomie.
Oba omówione wskaźniki, a więc zarówno całkowita liczba cytowań, jak i H-indeks są bardzo proste do obliczenia, choć nie pozbawione wad. Podejmuje się zatem próby modyfikacji wskaźników, aby zminimalizować ich wady i ograniczenia.
Jedną z propozycji jest np. wskazanie do oceny prac wybitnych badacza, które były cytowane więcej razy niż przyjęta umowna granica, różna oczywiście dla poszczególnych dziedzin, z kolei Google Scholar prezentuje wskaźnik i10-index – określający liczbę publikacji, które uzyskały co najmniej 10 cytowań.
Richart R. Ernst, laureat Nagrody Nobla z chemii w 1991 roku napisał: ”Osobistym życzeniem autora pozostaje wysłanie całej bibliometrii i wszystkich jej pilnych służących do najciemniejszej w całym wszechświecie, wszystko pochłaniającej czarnej dziury, aby na zawsze uwolnić środowisko naukowe od tej zarazy. Jest przecież bardzo prosta alternatywa: zacznijmy czytać artykuły, zamiast oceniać je na podstawie cytowań”(4). Z pewnością wielu badaczy podpisałoby się obiema rękami pod pierwszą częścią tej tezy. Zważywszy jednak na ogromny przyrost publikacji na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, możliwe jest jedynie zapoznanie się z niewielkim procentem prac na interesujący nas temat. A w wyborze tych najistotniejszych pomagają nam m.in. wyżej omówione wskaźniki.
Podobnie przy okresowej ewaluacji jednostek naukowych ocena ekspercka wszystkich publikacji nie jest możliwa. Niezbędne staje się wówczas uwzględnienie innych kryteriów oceny, m.in. wskaźników opartych na cytowaniach.
Jeśli korzystamy ze wskaźników należy też przyjąć zasadę, że w obiektywnej ocenie aktywności publikacyjnej autora, czy też jednostki niezbędne jest uwzględnienie łącznie kilku parametrów oceny bibliometrycznej.
- Drabek A. Od cytowań do oceny parametrycznej. Prz. Urol. 2009, 10, 4, 55-59.
- Hanuza J. Parametr/Indeks Hirscha. Portal 2011, 4, 94-96.
- Hirsch J.E. An index to quantify an individual’s scientific research output. Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A., 2005, 102, 46, s. 16569-16572.
- Wróblewski A.K. Nie wszystko, co się liczy, da się policzyć… Nauka 2017, 1, 7-22.
- Życzkowski K. Ile waży jedno cytowanie? Forum Akad. 2011, 10, 25-27.
Tekst: Iwona Adach / Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Lublinie
Grafika: Microsoft Copilot. Naukowiec. Wykresy słupkowe. Indeks Hirsha. Wygenerowane 18 lutego 2025 14:02.
Redakcja zajmuje się opracowaniem dostarczonych materiałów do artykułów i nie odpowiada za ich wartość merytoryczną. Za wartość merytoryczną odpowiadają ich twórcy.
© 2022 Centrum Symulacji Medycznej UM w Lublinie